CMR belgesi nedir, nasıl doldurulur? Kutu kutu anlatım
Yayın:
İhracat yüklemesinde dorsenin kapısı kapanmadan şoföre uzatılan evraklardan biri CMR'dir. Çoğu firmada bu belgeyi depo sorumlusu ya da şoför birkaç dakikada doldurur, üzerinde kimse fazla durmaz. Yük sağlam vardığı sürece bunun bir zararı da olmaz. Ama bir palet ezik ya da eksik çıktığında sigortacının ve karşı tarafın ilk istediği belge CMR olur. O noktada kutulara ne yazıldığı, daha çok da neyin boş bırakıldığı dosyanın sonucunu belirler.
CMR neyin kısaltması?
CMR, 1956'da Cenevre'de imzalanan Uluslararası Karayoluyla Eşya Taşıma Sözleşmesi'nin Fransızca adından gelir: Convention relative au contrat de transport international de Marchandises par Route. Günlük dilde "CMR" dendiğinde çoğunlukla bu sözleşmeye göre düzenlenen taşıma senedi, yani hamule senedi kastedilir. Türkiye de sözleşmeye taraf.
Sözleşme, yükün teslim alındığı yer ile teslim edileceği yer iki ayrı ülkedeyse ve bu ülkelerden en az biri sözleşmeye tarafsa uygulanır. İstanbul'dan Münih'e giden parsiyel yük CMR'ye tabidir. Gebze'den İzmir'e giden yük değildir, yurt içi taşımada Türk Ticaret Kanunu hükümleri geçerlidir.
Belge kaybolsa ya da hiç düzenlenmese bile taşıma sözleşmesi geçerli sayılır (madde 4). Fakat o durumda neyin, ne zaman, hangi durumda teslim alındığını ispatlamak çok zorlaşır. CMR, aksi kanıtlanana kadar sözleşmenin ve yükün teslim alındığının delilidir (madde 9).
Kaç nüsha düzenlenir, kimde kalır?
Sözleşmeye göre üç asıl nüsha vardır ve gönderici ile taşıyıcı tarafından imzalanır (madde 5):
- Birinci nüsha (genelde kırmızı) göndericide kalır.
- İkinci nüsha (mavi) yükle birlikte gider ve alıcıya verilir.
- Üçüncü nüsha (yeşil) taşıyıcıda kalır.
Matbaa formlarında çoğu zaman dördüncü bir nüsha daha bulunur. Taşıyıcının ofis veya muhasebe kopyası olarak kullanılır. Renkler matbaaya göre değişebilir, sıra değişmez.
Kutu kutu CMR
Numaralar IRU'nun yaygın kullanılan formuna göredir. Bazı matbaa formlarında 13. kutudan sonraki sıralama bir iki farkla değişir, başlıklar aynıdır.
| Kutu | Ne yazılır | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| 1. Gönderici | Ticari unvan ve tam adres | Faturadaki unvanla aynı olmalı. Yüklemeyi fason üretici yapsa bile sözleşmedeki gönderici yazılır. |
| 2. Alıcı | Ticari unvan ve tam adres | Malı teslim alacak firma. Boşaltma adresi farklıysa 3. kutuya yazılır. |
| 3. Teslim yeri | Şehir, ülke; gerekirse açık adres | Alıcının merkezi ile depo adresi farklı olabilir, şoför buraya bakar. |
| 4. Yükleme yeri ve tarihi | Şehir, ülke, gün | Taşıyıcının sorumluluğu yükü teslim aldığı anda başlar. Tarihi boş bırakmayın. |
| 5. Ekli belgeler | Fatura, çeki listesi, A.TR, EUR.1, T1 vb. | Gerçekten ekli olanlar yazılır. |
| 6–9. Marka ve numaralar, kap adedi, ambalaj şekli, malın cinsi | Örneğin "18 palet, streçli, otomotiv yedek parçası" | "Genel kargo" ya da "parça eşya" yazmak hasar dosyasında işinizi zorlaştırır. |
| 10. İstatistik numarası | GTİP | Çoğu sevkiyatta boş kalır, gümrük isterse doldurulur. |
| 11. Brüt ağırlık (kg) | Tartıdan gelen gerçek ağırlık | Tazminat bu rakamdan hesaplanır, aşağıda ayrıca anlattık. |
| 12. Hacim (m³) | ||
| 13. Göndericinin talimatları | Gümrük işlemleri, sıcaklık, istif | Frigo yüklerde set değeri buraya: "+2 / +4 °C, sürekli çalışır". |
| 14. Navlun ödeme talimatı | Franco (gönderici öder) veya non franco (alıcı öder) | |
| 15. Ödemeli teslim (rambursman) | Tahsil edilecek tutar | Nadiren kullanılır. |
| 16. Taşıyıcı | Unvan, adres, çekici ve dorse plakası | |
| 17. Birbirini izleyen taşıyıcılar | Aktarma yapan taşıyıcılar | Yol üstünde araç değiştiyse işlenmeli. |
| 18. Taşıyıcının çekinceleri | Yüklemede görülen sorunlar | Aşağıda ayrıca anlattık. |
| 19. Özel anlaşmalar | ||
| 20. Ödenecek tutarlar | Navlun, ek masraflar | |
| 21. Düzenlendiği yer ve tarih | ||
| 22–23. Gönderici ve taşıyıcı imza, kaşe | ||
| 24. Alıcı | Teslim alındı kaydı, yer, tarih, imza, kaşe | Aşağıda ayrıca anlattık. |
En çok sorun çıkaran üç kutu
11. kutu: brüt ağırlık
Kayıp ya da hasarda taşıyıcının ödeyeceği tazminat, eksik çıkan brüt ağırlığın kilogramı başına 8,33 SDR ile sınırlıdır (madde 23). SDR, IMF'nin hesap birimidir ve kuru her gün değişir. Tazminat malın faturasından değil ağırlığından hesaplanır.
Bir örnek: 1.200 kg'lık bir elektronik sevkiyat tamamen kayboldu. Taşıyıcının üst sınırı 1.200 × 8,33 = 9.996 SDR, bugünkü kurlarla kabaca 11-12 bin euro eder. Malın faturası 80.000 euro ise aradaki farkı CMR üzerinden taşıyıcıdan almak mümkün değildir. Nakliyat sigortası yoksa zarar göndericide kalır.
Ağırlığı tahmini yazmak, hele düşük yazmak, bu hesabı doğrudan aleyhinize çevirir. Sınırın üzerinde koruma isteniyorsa iki yol var: ek ücret karşılığında malın değerini CMR'ye yazdırmak (madde 24) ya da teslimde özel menfaat beyan etmek (madde 26). Pratikte çoğu ihracatçı bunun yerine nakliyat sigortası yaptırır.
18. kutu: taşıyıcının çekinceleri
Şoför yüklemede kap adedini, marka ve numaraları ve ambalajın görünür durumunu kontrol etmekle yükümlüdür (madde 8). Islak karton, ezik palet ya da sayılamayan yük gördüyse bunu 18. kutuya yazar. Hiçbir şey yazılmamışsa, aksi kanıtlanana kadar yükün ve ambalajın sağlam, kap adedinin de CMR'deki gibi teslim alındığı kabul edilir (madde 9).
Sahada sık görülen durum şudur: yükleme forklift ile hızlı yapılır, şoför kabinde bekletilir, dorse mühürlenir. Bu durumda deneyimli şoförler "Yükleme ve istif gönderici tarafından yapılmıştır, kap adedi kontrol edilememiştir" notunu düşer. Bu not, ileride eksik çıkan bir paletin sorumluluğunu ciddi biçimde değiştirir.
Göndericinin bilmesi gereken şey: taşıyıcının yazdığı çekince, gönderici bu kaydı CMR üzerinde açıkça kabul etmedikçe göndericiyi bağlamaz (madde 8). Yani 18. kutuda yazan bir notun yanına düşünmeden kaşe basmamak gerekir.
24. kutu: alıcının teslim kaydı
Alıcının deposunda en sık yaşanan hata, kontrol yapılmadan imza atılıp şoförün yolcu edilmesidir. Hasar akşam ya da ertesi sabah fark edilir.
CMR'nin süreleri kısadır (madde 30):
- Görünür hasar ya da eksik: teslim anında CMR'ye yazılmalıdır. "2 palet ezik, streç yırtık" gibi açık bir not ve fotoğraf yeterlidir.
- Görünmeyen hasar: teslimden sonraki 7 gün içinde, pazar günleri ve resmi tatiller hariç, taşıyıcıya yazılı bildirim yapılmalıdır.
- Gecikme: yük alıcının emrine verildikten sonraki 21 gün içinde yazılı çekince bildirilmezse gecikme tazminatı istenemez.
Bu sürelerin hepsinden sonra dava açmak için genel süre bir yıldır, kasıt ya da ona eşdeğer kusur varsa üç yıl (madde 32).
Sık yapılan hatalar
- Malın cinsine "genel kargo" yazmak. ADR kapsamındaki maddelerde bu bir yaptırım konusudur.
- kutudaki kap adedinin çeki listesindeki adetle tutmaması.
- Yükleme tarihinin ve 21. kutudaki düzenleme tarihinin boş bırakılması.
- Teslimde alıcının kaşesiz, isimsiz bir paraf atması. Kimin teslim aldığını sonradan kanıtlamak güçleşir.
- Parsiyel yüklerde tüm göndericiler için tek bir CMR düzenlenmesi. Her gönderinin kendi CMR'si olmalıdır.
- Yolda aktarma yapıldığı hâlde yeni plakanın ve taşıyıcının 17. kutuya işlenmemesi.
e-CMR ne durumda?
2008'de kabul edilen ek protokol, CMR'nin elektronik olarak düzenlenmesine izin veriyor ve 2011'den beri yürürlükte. Avrupa'da onaylayan ülke sayısı her yıl artıyor. Elektronik belgenin kullanılabilmesi için yükleme ve teslim ülkelerinin protokole taraf olması gerekiyor. Bu yüzden sefer öncesinde güzergâhı kontrol etmek gerekiyor. Türkiye çıkışlı seferlerin çoğunda kâğıt CMR hâlâ standart.
Elle yazmak yerine
Yukarıdaki hataların çoğu aynı kaynaktan çıkar: bilgiler siparişten, çeki listesinden ve faturadan CMR'ye elle bir kez daha yazılır. Taşımacılık yönetim sistemlerinde yük bilgisi bir kez girilir, CMR ve teslim kaydı aynı veriden üretilir. LojiMind'ın karayolu taşımacılığı modülü de taranmış ya da fotoğrafı çekilmiş CMR'leri okuyup alanları sevkiyat dosyasına aktarıyor. Böylece imzalı nüshadaki ağırlık ve çekinceler, bir hasar dosyası açıldığında aranmak zorunda kalmıyor.